वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य
पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा
पुस्तक परिचय क्रमांक- ६ ३
पुस्तकाचे नाव - गड किल्ले महाराष्ट्राचे
लेखकाचे नाव - प्रमोद मारुती मांडे
प्रकाशन व आवृत्ती- मराठी देशा फाउंडेशन पुणे
पृष्ठे संख्या– ४४२
किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ ९९५
📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚
६ ३||पुस्तक परिचय
गड किल्ले महाराष्ट्राचे
प्रमोद मारुती मांडे
आज एक मे महाराष्ट्र दिन
आपल्या इतिहासाची साक्ष देत अनेक गडकिल्ले अजूनही दिमाखात उभे आहेत त्यांच्याविषयी या पुस्तकातून घेतलेली ही माहिती .सांगावयास विशेष आनंद वाटतो की हे पुस्तक आदरणीय उद्धव पवार आणि त्यांच्या समूहाकडून घेतलेल्या गडकिल्ल्यांच्या प्रश्नमंजुषा स्पर्धेत मला प्रथम क्रमांकाचे बक्षीस म्हणून मिळालेल आहे .हा बक्षीस समारंभ सातारा जिल्ह्यातील चंदन वंदन या गडावर झालेला होता .
महाराष्ट्राच्या इतिहासात गड-किल्ल्यांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. हे किल्ले केवळ दगडमातीचे बांधकाम नाही, तर छत्रपती शिवाजी महाराजांसारख्या थोर व्यक्तिमत्वांच्या कार्याचे साक्षीदार आहेत. याच ऐतिहासिक वारशाचे दर्शन घडवणारे पुस्तक म्हणजे प्रमोद मारुती मांडे यांचे ‘गड किल्ले महाराष्ट्राचे’. लेखकाने या पुस्तकाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध गड-किल्ल्यांचे केवळ वर्णनच केले नाही, तर त्यामागील इतिहास, भूगोल, संस्कृती, आणि त्यांचे सामाजिक महत्त्वही उलगडून सांगितले आहे.
प्रमोद मारुती मांडे हे एक सुप्रसिद्ध गिर्यारोहक, लेखक, आणि इतिहासप्रेमी आहेत. त्यांनी महाराष्ट्रातील जवळपास सर्व गड-किल्ल्यांना भेट दिली असून त्यांचे व्यक्तिगत अनुभव आणि अभ्यास याचा सुंदर संगम त्यांच्या लेखनात दिसतो. त्यांनी किल्ल्यांच्या अनवट वाटा, त्यांचे ऐतिहासिक संदर्भ, व पर्यावरणीय महत्त्व यांचा समग्र अभ्यास करून हे पुस्तक लिहिले आहे .
पुस्तकाची रचना विषयानुसार विभागलेली आहे. प्रत्येक गडाची माहिती स्वतंत्र प्रकरणांमध्ये दिलेली आहे. लेखकाने प्रत्येक गडाचे भौगोलिक स्थान, तेथे पोहोचण्याचा मार्ग, किल्ल्याचे वैशिष्ट्य, ऐतिहासिक महत्त्व, आणि तिथल्या घटनांचा संदर्भ अत्यंत सुसंगत भाषेत मांडला आहे. हे पुस्तक केवळ माहितीपर नाही तर प्रेरणादायीही आहे. शिवप्रेम, देशभक्ती, आणि इतिहासाविषयी आत्मीयता निर्माण करणारी शैली ही लेखकाची खासियत आहे.
लेखकाने प्रत्येक गडाच्या मागे असलेल्या ऐतिहासिक घटना व लोककथांचा समावेश केला आहे. राजकारण, युद्ध, आणि शौर्यगाथांचे चित्रण करताना त्यांनी पुराव्यांचीही साथ दिली आहे. रायगड, प्रतापगड, लोहगड, सिंधुदुर्ग अशा प्रमुख किल्ल्यांबरोबरच कमी परिचित गडांचाही समावेश या पुस्तकात आहे.याच पुस्तकात त्यांनी हे पुस्तक तयार कसे झालं हे लिहिताना असे म्हटले आहे की,
अनेक अडचणीतून 'गड किल्ले महाराष्ट्राचे' हे पुस्तक तयार झाले आहे. खरेतर या पुस्तकाच्या अगोदर श्री. आनंद पाळंदे सरांचे 'डोंगरयात्रा' व यंग झिंगारो ट्रेकर्सचे 'सांगाती सह्याद्रीचा' ही पुस्तके जिज्ञासूंसाठी उपलब्ध होती. मग 'गड किल्ले महाराष्ट्राचे' या पुस्तकाचे वेगळेपण काय? असा प्रश्न डोंगर भटक्यांना पडणे सहाजिक आहे. वरील दोन्ही पुस्तकात सह्याद्रीतील डोंगररांगानुसार दुर्गवर्णने वा नकाशे आहेत. ही दोन्ही पुस्तके महाराष्ट्रातील दुर्ग लिखाणातील मैलाचा दगड आहेत पण या दोन्ही पुस्तकात विदर्भ-मराठवाड्यातले किल्ले नाहीत तसेच गढ्या, सराया यांची माहिती नाही तसेच मांडे सरांचे पुस्तक येण्याअगोदर महाराष्ट्रातील गडकिल्यांची एकूणच मोजदाद झालेली नव्हती पण मांडे सरांनी प्रथमच आपल्या पुस्तकाच्या निमित्ताने महाराष्ट्रातील गडकिल्यांची मोजदाद केली. सरांनी प्रथमच ठाणे जिल्हात ३६, मुंबईत ६, रायगड जिल्ह्यात ४७, रत्नागिरी जिल्ह्यात २४, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २२, नंदूरबार जिल्ह्यात ८, धुळे जिल्ह्यात ५, जळगाव जिल्ह्यात १०, नाशिक जिल्ह्यात ५७, अहमदनगर जिल्ह्यात १७, पुणे जिल्ह्यात ३०, सातारा जिल्ह्यात २४, सांगली जिल्ह्यात १२, कोल्हापूर जिल्ह्यात १३, सोलापूर जिल्ह्यात ९, बुलढाणा जिल्ह्यात ७, अकोला जिल्ह्यात ४, अमरावती जिल्ह्यात ३. यवतमाळ जिल्ह्यात ४, वर्धा जिल्ह्यात ७, नागपूर जिल्ह्यात ७, चंद्रपूर जिल्ह्यात ६, भंडारा जिल्ह्यात ४, गोंदिया जिल्ह्यात ३, गडचिरोली जिल्ह्यात ३, औरंगाबाद जिल्ह्यात ११, जालना जिल्ह्यात १, परभणी जिल्ह्यात २, नांदेड जिल्ह्यात ३, बीड जिल्ह्यात २, उस्मानाबाद जिल्ह्यात २ तर लातूर जिल्ह्यात २ किल्ले आहेत. अशी जिल्ह्यावार किल्ल्यांची यादी प्रथमच 'गड किल्ले महाराष्ट्राचे' मध्ये प्रसिध्द करण्यात आली. महाराष्ट्रात गिरीदुर्ग, वनदुर्ग, जलदुर्ग, भुदुर्ग व सराया या प्रकारातले एकूण ३९१ किल्ले आहेत. हे मांडे सरांनी या पुस्तकातून मांडले. या पुस्तकात मी नवीन ५ किल्ल्यांची भर टाकली आहे, तसेच काही नवीन छायाचित्रे ही वाढवली आहेत. खरे बघायचे झाल्यास 'गड किल्ले महाराष्ट्राचे' हे पुस्तक महाराष्ट्रातील गड किल्ल्यांचा 'दुर्गकोश' आहे असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही.
प्रमोद मांडे यांनी स्वतः किल्ल्यांवर केलेली भटकंती व अनुभव यात तपशिलाने सांगितले आहेत. त्यामुळे हे पुस्तक गडप्रेमी आणि ट्रेकर्ससाठी एक मार्गदर्शक ठरते. कोणत्या ऋतूमध्ये कोणता गड चढायला सोपा आहे, कोणत्या गडावर पाणी उपलब्ध आहे, काय खबरदारी घ्यावी लागते – अशा अनेक उपयुक्त माहितीचा समावेश आहे.
गड-किल्ल्यांबद्दल केवळ अभिमान नव्हे, तर त्यांचे जतन व संवर्धन याविषयीही लेखकाने गंभीर भूमिका घेतली आहे. त्यांनी पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून किल्ल्यांवरील अनधिकृत बांधकामे, प्लास्टिकचा कचरा, अतिक्रमण यावर चिंता व्यक्त केली आहे.
लेखकाने गडाचे वर्णन करताना शब्दचित्र उभे केले आहे. त्यामुळे वाचक प्रत्यक्ष त्या गडावर असल्याचा भास होतो. निसर्ग, वारसा आणि वास्तुकलेचे मिश्रण वाचकाला खिळवून ठेवते.
शिवाजी महाराजांचे जीवनकार्य, त्यांच्या रणनितीचा अभ्यास, आणि त्यांनी वापरलेले किल्ले यांचे बारकावे या पुस्तकात प्रभावीपणे मांडले गेले आहेत. त्यामुळे हे पुस्तक शिवभक्तांसाठी एक प्रेरणादायी ग्रंथ ठरतो.
रायगड – स्वराज्याचे सिंहासन: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक ज्या गडावर झाला, त्या रायगडाचे वर्णन अत्यंत भावनिक आणि सखोल आहे. तेथील वास्तुरचना, समोर उभा ठाकणारा निसर्ग, आणि रायगडाची रणनीतिक रचना हे सर्व तपशिलात समाविष्ट आहे.
प्रतापगड – अफझलखानाची कहाणी: प्रतापगडावरील अफझलखान वधाची घटना हा एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक क्षण. लेखकाने त्या काळातील राजकारण, योजना आणि युद्धकौशल्य उत्तम पद्धतीने मांडले आहे.
हरिहरगड, अलंग, कुलंग: हे त्रिकूट दुर्ग, गिर्यारोहकांसाठी अत्यंत आव्हानात्मक आहेत. त्यांचे वर्णन करताना लेखकाने शारीरिक तयारीपासून ते नैसर्गिक अडथळ्यांपर्यंत सर्व काही सांगितले आहे.
लेखकाची भाषा सोपी, ओघवती आणि प्रासादिक आहे. त्यांनी कुठेही अति शास्त्रीय भाषेचा अडसर न आणता सामान्य वाचकालाही समजेल अशी शैली वापरली आहे. त्यात भावनाही आहेत, विचारही आहेत आणि अनुभवाची प्रामाणिक मांडणीही आहे. एखाद्या किल्ल्याच्या इतिहासाविषयी बोलताना लेखकाची प्रेमभावना जाणवते. त्यामुळे वाचकही त्या इतिहासाशी एकरूप होतो.
हे पुस्तक केवळ इतिहास सांगणारे नाही, तर ते आजच्या पिढीला आपल्या वारशाबद्दल जागरूक करणारे आहे. लेखक सांगतात की, आपल्याला जेव्हा इतिहास अभिमानास्पद वाटतो, तेव्हाच आपण तो जपण्यासाठी प्रयत्न करतो. त्यांचा हेतू केवळ माहिती देणे नाही, तर वाचकांच्या मनात प्रश्न निर्माण करणे आणि कृतीस प्रेरित करणे
प्रमोद मांडे यांचे हे पुस्तक महाराष्ट्राच्या गड-किल्ल्यांविषयीचा एक प्रकारचा ग्राउंड रिअॅलिटी रिपोर्ट आहे. यात त्यांनी केवळ किल्ल्यांचे वर्णन केले नाही, तर त्यांना भेट देताना आलेले अडथळे, स्थानिक लोकांचे सहकार्य, प्रशासनाचे दुर्लक्ष आणि पर्यटकांचे बेफिकीर वागणे यांचाही तपशीलवार उल्लेख केला आहे. ही वस्तुनिष्ठता आणि परखडपणा हेच लेखकाच्या लेखनाचे बलस्थान आहे.
‘गड किल्ले महाराष्ट्राचे’ हे पुस्तक फक्त वाचण्यासाठी नाही, तर अनुभवण्यासाठी आहे. ते वाचकाला फक्त भूतकाळात घेऊन जात नाही, तर वर्तमानाशी नाते सांगते आणि भविष्याच्या जबाबदाऱ्या दाखवते. हे पुस्तक प्रत्येक महाराष्ट्रप्रेमी, इतिहासप्रेमी, आणि निसर्गप्रेमी व्यक्तीने वाचावे, जपावे आणि त्यातून प्रेरणा घ्यावी. म्हणून नक्की हे पुस्तक वाचा आणि आपल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचा वैभवशाली गडकिल्ल्यांचा इतिहास नक्की पहा .
शेवटी एवढेच वाटतं या पुस्तकामधून "गड हे फक्त दगडांचे रचलेले गड नाहीत, ते आपल्या स्वाभिमानाचे प्रतीक आहेत."
"प्रत्येक पायरीवर इतिहासाचा साक्षात्कार होतो, आणि त्या साक्षात्काराने मन अभिमानाने भरते."
"शिवरायांचा प्रत्येक गड म्हणजे स्वराज्याची मूक साक्षी आहे."
"भटकंती म्हणजे केवळ फिरणं नव्हे, ती म्हणजे आपल्या इतिहासाशी संवाद साधणं आहे."
"गड वाचतील, तर इतिहास वाचेल. इतिहास वाचेल, तर संस्कृती टिकेल."
जय महाराष्ट्र
☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾
सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )
मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा
