पुस्तक क्र १३८ दोन बच्चे दोन लुच्चे

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १३ ८

पुस्तकाचे नाव - दोन बच्चे दोन लुच्चे

लेखकाचे नाव - रत्नाकर मतकरी

प्रकाशन व आवृत्ती- डिंपल पब्लिकेशन्स पालघर

पृष्ठे संख्या– ४८

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ ६०

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ३ ८|पुस्तक परिचय

पुस्तक परिचय : दोन बच्चे दोन लुच्चे – रत्नाकर मतकरी

मराठी साहित्यविश्वात रत्नाकर मतकरी हे एक अतिशय प्रख्यात, बहुगुणी आणि लोकप्रिय नाटककार म्हणून ओळखले जातात. त्यांचे लेखन हे विविधांगी आहे. प्रौढांसाठी गंभीर आशय मांडणारी नाटके, कथासंग्रह, कादंबऱ्या तसेच बालसाहित्यातील त्यांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. विशेषतः बालनाट्य या क्षेत्रात त्यांनी केलेले योगदान अद्वितीय आहे. मुलांना करमणूक तर मिळालीच, पण त्याच वेळी समाजातील गंभीर प्रश्नांची जाणीव करून देणारे, त्यांच्यात विचारप्रवृत्ती जागवणारे आणि संवेदनशीलतेची बीजे रोवणारे असे नाट्यलेखन त्यांनी केले. अशा या त्यांच्या समृद्ध साहित्यभांडारात “दोन बच्चे दोन लुच्चे” हे बालनाट्य विशेष उल्लेखनीय ठरते.

हे नाटक वाचताना वा पाहताना प्रथमदर्शनी ते विनोदी, हलकेफुलके आणि हास्यनिर्मिती करणारे वाटते. मात्र, कथानकाच्या पाठीमागे एक अत्यंत गंभीर व ज्वलंत असा बालमजुरीचा प्रश्न लपलेला आहे. याचमुळे हे नाटक फक्त मनोरंजनापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजप्रबोधनाचे एक प्रभावी माध्यम ठरते.

१. बालनाट्याची परंपरा आणि रत्नाकर मतकरींचा सहभाग

मराठी नाट्यपरंपरेत बालनाट्याला एक मानाचे स्थान आहे. मुलांसाठी खास लेखन करणारे फारसे नाटककार नाहीत. बऱ्याचदा बालनाट्य हे केवळ बालगीते, रंगतदार प्रसंग वा काल्पनिक जग यापुरते सीमित राहिलेले दिसते. पण मतकरींनी या प्रकाराला एक नवे उंचीवर नेले. त्यांनी बालमनातील उत्सुकता, जिज्ञासा, बुद्धिमत्ता आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती यांचा सूक्ष्म अभ्यास करून त्याला सामाजिक वास्तवाशी जोडले.

यामुळे त्यांच्या नाटकात फक्त करमणूक नसते, तर त्यातून मुलांना विचार करण्यास प्रवृत्त करणारा आशयही आढळतो. “दोन बच्चे दोन लुच्चे” हे याचे उत्तम उदाहरण म्हणता येईल.

२. नाटकाचा कथाविषय

या नाटकाचा केंद्रबिंदू दोन लहान मुले आहेत. ती गरीब कुटुंबातील, जगण्यासाठी धडपडणारी, रोजंदारी करून पोट भरणारी आहेत. शिक्षणाचा त्यांना स्पर्शही झालेला नाही. शाळेत जाण्याऐवजी त्यांना कामावर जावे लागते. हा बालमजुरीचा प्रश्न आपल्यासमोर येतो.

या मुलांचा मालक मात्र अत्यंत छळवादी, कठोर आणि अन्यायी आहे. लहान मुलांवर कामाचा ताण टाकणे, त्यांच्याशी वाईट वागणे ही त्याची सवय. परंतु या दोन हुशार मुलांनी आपले चातुर्य, विनोदबुद्धी आणि शहाणपणा वापरून या मालकाला कसे चकवले, कसे त्याची जिरवली याचे रम्य चित्रण नाटकात आहे.

यामुळे प्रेक्षक, विशेषतः बालप्रेक्षक, या मुलांच्या चातुर्यावर खुश होतात. ते हसतात, दातओठांनी दाद देतात. पण त्या हसऱ्या प्रसंगामागून एक गंभीर प्रश्नही डोकावतो —

👉 ही मुले कामाला का लागली?

👉 त्यांना शाळेत जाण्याची संधी का मिळाली नाही?

👉 अजून कितीतरी मुले अशीच परिस्थिती भोगत असतील का?

या प्रश्नांकडे बालप्रेक्षकांचे लक्ष आपोआप वेधले जाते.

३. बालमजुरीचा सामाजिक संदर्भ

भारतामध्ये बालमजुरी हा दीर्घकाळ गंभीर प्रश्न राहिला आहे. आजही लाखो मुले शिक्षणाच्या हक्कापासून वंचित राहून कामधंद्यात अडकलेली आहेत. कुटुंबाची आर्थिक दारिद्र्यरेषा, शिक्षणाबद्दलची उदासीनता, पालकांची निरक्षरता, कारखानदारी वा लहान उद्योगांचे शोषण — ही बालमजुरीची मूळ कारणे आहेत.

मतकरींनी “दोन बच्चे दोन लुच्चे” या नाटकातून अगदी सहजतेने हा प्रश्न मांडला आहे. त्यांनी कोणतेही प्रवचन न देता, केवळ नाट्यरूप सादरीकरणातून बालमनावर खोल ठसा उमटवला.

मुलांना थेट या विषयावर भाषण करून पटवणे अवघड आहे. पण हास्यरस, करमणूक आणि रोमांच यातून संदेश दिला तर तो सहज आत्मसात होतो. हाच प्रयोग या नाटकात पाहायला मिळतो.

४. नाटकाचे वैशिष्ट्य

हास्य आणि संदेश यांचा सुंदर संगम : नाटक हसवते, करमणूक करते; पण त्यातून सामाजिक वास्तवाची जाणीवही करून देते.

बालमानसाचा अचूक वेध : बालप्रेक्षक हुशारीला दाद देतात. जेव्हा दोन लहान मुले आपला मालक चकवतात, तेव्हा मुलांना आपल्याच विजयासारखे वाटते.

सामाजिक प्रबोधन : बालमजुरी हा गंभीर प्रश्न अत्यंत हलक्या, पण परिणामकारक पद्धतीने मांडला आहे.

नाट्यरूपता : प्रसंगांची मांडणी, संवादांची चपखलता आणि विनोदी अंगामुळे हे नाटक रंगमंचावर अतिशय रंगतदार ठरते.

५. बालप्रेक्षकांवर होणारा परिणाम

हे नाटक पाहणारी मुले दोन पातळ्यांवर प्रतिक्रिया देतात.

तात्काळ पातळीवर त्यांना नाटकातील विनोद, हुशारी, धाडस आवडते.

अंतर्मुख पातळीवर मात्र त्यांना प्रश्न पडतात — “मी शाळेत जातो, पण अशी काही मुले शाळेत का नाहीत? त्यांना काम करावे का लागते?”

यातून मुलांमध्ये संवेदनशीलता, सामाजिक जाणीव, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती विकसित होते. हीच या नाटकाची खरी ताकद आहे.

६. लेखकाचा दृष्टिकोन

रत्नाकर मतकरींच्या लेखनात एक वैशिष्ट्य ठळक दिसते — वास्तवाचे दर्शन घडवताना ते थेट उपदेश न करता कलात्मक रूपातून संदेश देतात. “दोन बच्चे दोन लुच्चे” मध्येही त्यांनी हेच केले आहे.

त्यांच्या मते, बालनाट्य हे फक्त करमणुकीसाठी असू नये. ते मनोरंजनासोबत शिक्षण आणि प्रबोधनाचे कार्य करावे. मुलांमध्ये विचार, प्रश्न, जाणीवा जागृत व्हाव्यात. त्यामुळे त्यांची समाजाकडे बघण्याची दृष्टी अधिक व्यापक आणि संवेदनशील होईल. हे ध्येय या नाटकातून स्पष्टपणे दिसते.

७. नाटकाचे साहित्यिक मूल्य

साहित्याला जर समाजाशी जोडून पाहिले, तरच ते खरी किंमत मिळवते. या नाटकातले साहित्यिक मूल्य खालील बाबींमध्ये दिसते –

भाषाशैली : सोपी, सरळ, मुलांना समजेल अशी.

संवाद : विनोदी, प्रभावी आणि विचारप्रवृत्त करणारे.

कथानक : तणाव, संघर्ष आणि समाधान यांची योग्य सांगड.

संदेश : अप्रत्यक्ष पण ठळक, हृदयाला भिडणारा.

यामुळे हे नाटक केवळ बालसाहित्याच्या चौकटीत न बसता मराठी नाट्यसाहित्यात एक महत्त्वाचा सामाजिक दस्तऐवज ठरते.

८. आजच्या संदर्भातील महत्त्व

आजच्या काळात शिक्षणाचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात झाला आहे. तरीही अजूनही अनेक मुले शिक्षणापासून वंचित राहतात. बालमजुरीच्या घटना अधूनमधून समोर येतातच. त्यामुळे “दोन बच्चे दोन लुच्चे” हे नाटक आजही तितकेच समर्पक आणि आवश्यक वाटते.

यातून केवळ मुलांनाच नव्हे तर प्रौढांनाही विचार करायला भाग पाडले जाते. समाजाने बालमजुरीसारख्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करू नये, प्रत्येक मुलाला शिक्षणाचा हक्क मिळाला पाहिजे, याची जाणीव हे नाटक करून देते.

९. निष्कर्ष

“दोन बच्चे दोन लुच्चे” हे नाटक रत्नाकर मतकरींच्या बालनाट्यलेखनातील एक उज्ज्वल पर्व ठरते. मुलांना हसवणारे, करमणूक करणारे, पण त्याच वेळी त्यांना विचार करायला भाग पाडणारे असे हे अद्वितीय नाटक आहे.

दोन लहान मुलांच्या कथेतून त्यांनी बालमजुरीसारखा कठोर प्रश्न अत्यंत प्रभावी पद्धतीने मांडला. बालप्रेक्षकांच्या मनात संवेदनशीलतेची बीजे पेरून त्यांनी सामाजिक प्रबोधनाचे कार्य केले.

हे नाटक वाचणाऱ्या वा पाहणाऱ्या प्रत्येकाला एक जाणिव होते –

👉 मुलांचे बालपण आनंदात, शिक्षणात व सर्जनशीलतेत जावे, हे आपले कर्तव्य आहे.

👉 बालमजुरी हा समाजाचा कलंक असून त्याचे उच्चाटन करणे ही सामूहिक जबाबदारी  आहे.

यामुळे “दोन बच्चे दोन लुच्चे” हे नाटक फक्त साहित्यिक दृष्टीने नव्हे तर सामाजिक दृष्ट्याही अत्यंत मौल्यवान ठरते.

धन्यवाद .

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा