पुस्तक क्र १३७ गुरुनानक

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १३७

पुस्तकाचे नाव - गुरुनानक

लेखकाचे नाव -गुरुबचन सिंह तालीब  

प्रकाशन  व आवृत्ती- प्रकाशन : साहित्य अकादमी, नवी दिल्ली

पृष्ठे संख्या–  ६४

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ ४०

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ३ ७|पुस्तक परिचय

भारतीय साहित्याचे निर्माते : गुरुनानक

लेखक : गुरुबचन सिंह तालीब

भारतीय साहित्याचा इतिहास हा केवळ ग्रंथांचा किंवा काव्यपरंपरेचा इतिहास नाही, तर तो आपल्या देशाच्या सांस्कृतिक उत्क्रांतीचा जिवंत दस्तऐवज आहे. विविध काळात उदयाला आलेल्या संत, कवि, तत्त्वज्ञांनी भारतीय समाजाला केवळ साहित्यिक संपन्नता दिली नाही तर नैतिक, आध्यात्मिक व सामाजिक दृष्टीकोनही दिला. अशाच महान संतकवींमध्ये गुरुनानकदेव यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.

“भारतीय साहित्याचे निर्माते – गुरुनानक” हे प्रा. गुरुबचन सिंह तालीब यांनी लिहिलेले पुस्तक वाचकाला गुरुनानकांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचा व त्यांच्या वाङ्मयीन कर्तृत्वाचा परिपूर्ण परिचय करून देते. साहित्य अकादमीसारख्या प्रतिष्ठित संस्थेने हे पुस्तक प्रकाशित केले असल्याने त्याला विद्वत्तापूर्ण अधिष्ठानही प्राप्त झाले आहे.

लेखकाची भूमिका

गुरुबचन सिंह तालीब हे पंजाबी भाषेतील निपुण साहित्यिक, भाषाशास्त्रज्ञ व चिंतक मानले जातात. त्यांनी पंजाबी साहित्य, शीख धर्मग्रंथ, तसेच भारतीय संतपरंपरेवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांची शैली विद्वत्तापूर्ण असली तरी वाचकाला सुलभतेने पटेल अशी आहे. या पुस्तकातून त्यांनी गुरुनानकांच्या विचारांचा ऐतिहासिक व साहित्यिक संदर्भात सखोल अभ्यास केला आहे.

गुरुनानकांचे जीवनदर्शन

या पुस्तकाचा आरंभ गुरुनानकांच्या जीवनचरित्राच्या वर्णनाने होतो.

१४६९ मध्ये तलवंडी (आताचे ननकाना साहिब, पाकिस्तान) येथे जन्मलेले नानक लहानपणापासूनच चिंतनशील, अध्यात्मनिष्ठ आणि करुणामय होते. सामाजिक विषमता, अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडाने ग्रासलेल्या समाजात त्यांनी सत्य, प्रेम, समानता व ईश्वरभक्तीचा संदेश दिला.

गुरुबचन सिंह तालीब यांनी नानकांच्या जीवनप्रवासातील विविध प्रसंगांचा आधार घेत त्यांच्या विचारांच्या निर्मितीला ऐतिहासिक संदर्भ जोडला आहे. विशेषतः उदास्या (देशाटन) या काळात नानकांनी भारताच्या विविध भागात, अरब-इराणमध्ये केलेल्या प्रवासाचे उल्लेख पुस्तकात अत्यंत रसाळपणे येतात.

गुरुनानकांचा साहित्यिक ठेवा

गुरुनानक हे केवळ धार्मिक प्रवर्तक नव्हते, तर ते अद्वितीय कवी होते. त्यांच्या रचना गुरुग्रंथ साहिब मध्ये संकलित आहेत. प्रा. तालीब यांनी त्यांच्या काव्यशैलीचा, भाषेचा व आशयाचा सखोल अभ्यास करून वाचकासमोर ठेवला आहे.

भाषिक वैशिष्ट्ये – गुरुनानकांनी प्रामुख्याने पंजाबी, ब्रजभाषा, फारसी व संस्कृत-प्रभावित शैलीचा वापर केला. त्यांच्या भाषेत लोकभाषेचा गोडवा व तात्त्विकतेची गहनता आहे.

काव्यरचना – पद, शबद, भजन या स्वरूपांतून त्यांनी ईश्वरभक्ती, मानवता, प्रेम व समतेचे संदेश दिले.

संगीत आणि छंद – त्यांची काव्यरचना रागांच्या चौकटीत आहे. गुरुग्रंथ साहिब मधील प्रत्येक शबदाला ठराविक राग दिला आहे. त्यामुळे गुरुनानकांचे काव्य हे केवळ वाचण्याचे नाही, तर गाण्याचेही आहे.

विचारधारा

प्रा. तालीब यांनी या पुस्तकात गुरुनानकांच्या तत्त्वज्ञानाचे पाच महत्त्वाचे पैलू अधोरेखित केले आहेत :

एकेश्वरवाद – “एक ओंकार” या संकल्पनेतून नानकांनी सर्वव्यापी, निराकार ईश्वराचा स्वीकार केला.

मानवसमता – जातीभेद, उच्च-नीच भेदभावाला त्यांनी तीव्र विरोध केला. सर्व मानव ईश्वराचीच संतती आहेत हे त्यांनी स्पष्ट सांगितले.

कर्मप्रधानता – फक्त जप-तप, उपवास याला महत्त्व न देता प्रामाणिक परिश्रमाने जीवन जगणे, “नाम जपो, कीरत करो, वंड छको” हा त्यांचा जीवनमंत्र होता.

सामाजिक सुधारणा – स्त्रियांबद्दल समानतेची भूमिका, शोषणाविरोधी विचार, दारिद्र्य निर्मूलनाचे संदेश त्यांनी दिले.

आध्यात्मिक मानवता – ईश्वरप्राप्ती म्हणजे केवळ ध्यानधारणा नसून समाजहितासाठी कार्यरत राहणे हे त्यांनी अधोरेखित केले.

साहित्यिक महत्त्व

गुरुनानकांचे योगदान हे फक्त धार्मिक नव्हे तर साहित्यिकदृष्ट्याही अपार आहे.

त्यांनी पंजाबी साहित्याला अभिजात काव्याचा पाया दिला.

लोकभाषेत तत्त्वज्ञान मांडून त्यांनी साहित्याचा लोकाभिमुख प्रवाह निर्माण केला.

त्यांच्या रचनांमुळे भारतीय भक्तिसाहित्य परंपरा अधिक वैविध्यपूर्ण झाली.

कबीर, दादू, नामदेव यांसारख्या संतांच्या विचारांशी त्यांचा संवाद दिसून येतो.

भारतीय साहित्यपरंपरेतील स्थान

या पुस्तकात प्रा. तालीब यांनी गुरुनानकांना भारतीय भक्तिकाव्याच्या अखिल भारतीय धारेत बसवले आहे.

दक्षिणेतील अलवार-नयनार संतांपासून ते महाराष्ट्रातील वारकरी, उत्तर भारतातील कबीर-रसखान या सर्व संतकवींप्रमाणेच गुरुनानकांनीही मानवतेचा सार्वत्रिक संदेश दिला.

भारतीय साहित्याच्या “समन्वयी प्रवाहात” गुरुनानकांचे योगदान अद्वितीय ठरते.

लेखकाने साधेपणाने व विद्वत्तापूर्ण भाषेत विवेचन केले आहे.

ते इतिहास, तत्त्वज्ञान, साहित्य या तिन्ही दृष्टीकोनांतून विषयाला हाताळतात.

नानकांच्या कवितांचे भाषांतर व स्पष्टीकरण देताना ते वाचकाला सहज समजेल अशा शैलीत मांडतात.

वाङ्मयीन संदर्भ, इतर संतांची तुलना यामुळे पुस्तक अधिक परिपूर्ण झाले आहे.

वाचकांसाठी महत्त्व

हे पुस्तक वाचल्यावर वाचकाला तीन स्तरांवर लाभ होतो :

धार्मिक व आध्यात्मिक प्रेरणा – गुरुनानकांच्या शिकवणीचा जीवनात अंगीकार.

साहित्यिक जाणिवा – पंजाबी व भारतीय भक्तिसाहित्यातील स्थानाची जाणीव. भारतीय परंपरेतील विविध प्रवाह कसे एका सूत्रात गुंफले गेले आहेत हे स्पष्ट होते.

“भारतीय साहित्याचे निर्माते – गुरुनानक” हे पुस्तक फक्त गुरुनानकांच्या चरित्राचा आलेख नसून त्यांच्या विचारांचा, काव्याचा व समाजपरिवर्तनात्मक भूमिकेचा सखोल अभ्यास आहे. प्रा. गुरुबचन सिंह तालीब यांची ही कृती साहित्य अकादमीने प्रकाशित करून भारतीय वाचकांसाठी उपलब्ध केली आहे, ही मोठी संपदा आहे.

गुरुनानकांचे तत्त्वज्ञान आजच्या काळातही तितकेच समर्पक आहे – जातिभेद, असमानता, धार्मिक दुरावा, हिंसा अशा समस्यांनी ग्रस्त समाजाला नानकांचा मानवतेचा संदेश मार्गदर्शक ठरतो.

धन्यवाद .

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा