पुस्तक क्र १३१ सुगंधी वनस्पती आणि सुगंधी उत्पादनं

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १३१

पुस्तकाचे नाव - सुगंधी वनस्पती आणि सुगंधी उत्पादन

लेखकाचे नाव - डॉ बी . पी . वांगीकर

प्रकाशन व आवृत्ती- साकेत प्रकाशन पुणे

पृष्ठे संख्या– ६४

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ ४०

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ३ १|पुस्तक परिचय

सुगंधी वनस्पती आणि सुगंधी उत्पादन

डॉ. बी. पी. वांगीकर

मानवाच्या जीवनात सुगंधाला फार महत्त्वाचे स्थान आहे. सुगंध हा केवळ इंद्रियांना भुरळ घालणारा अनुभव नसून, तो आरोग्य, संस्कृती, अर्थकारण, शेती, औषधनिर्मिती, सौंदर्यप्रसाधने आणि उद्योगधंद्यांशी थेट जोडलेला आहे. म्हणूनच “सुगंधी वनस्पती आणि सुगंधी उत्पादनं” हे पुस्तक आपल्याला एका वेगळ्या पण आवश्यक अशा ज्ञानक्षेत्राची ओळख करून देते. हे पुस्तक विद्यार्थ्यांसाठी, संशोधकांसाठी, शेतकऱ्यांसाठी तसेच उद्योग व्यवसायात रस असणाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

पुस्तकाची संकल्पना

या पुस्तकामध्ये लेखकाने सुगंधी वनस्पतींची माहिती, त्यांचे प्रकार, लागवड, त्यांच्यापासून मिळणारे नैसर्गिक तेल व अर्क, तसेच त्या तेलापासून तयार होणारी विविध सुगंधी उत्पादने यांचे सविस्तर विवेचन केलेले आहे. सुगंधशास्त्र, अत्तरनिर्मिती, सौंदर्यप्रसाधन उद्योग आणि औषधनिर्मिती या सर्व अंगांना हे पुस्तक स्पर्श करते.

पहिला भाग : सुगंधी वनस्पतींचा इतिहास व सांस्कृतिक महत्त्व

पुस्तकाच्या सुरुवातीला लेखकाने सुगंधाचा इतिहास मांडला आहे. प्राचीन भारतीय संस्कृतीत चंदन, अगर, केवडा, गुलाब, मोगरा, कापूर यांचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि औषधी उपचार यासाठी होत असे. इजिप्शियन संस्कृतीत मृतदेहाच्या ममी तयार करताना सुगंधी तेलांचा वापर होत असे, तर रोम, ग्रीक, पर्शिया या देशांनी अत्तरनिर्मितीला मोठे स्थान दिले होते. भारतीय आयुर्वेदामध्ये ‘गंधद्रव्य’ ही स्वतंत्र चिकित्सा शाखा नमूद केलेली आहे. या सर्व ऐतिहासिक उदाहरणांमुळे सुगंध केवळ विलासी नव्हता तर आरोग्य व अध्यात्माशी निगडित होता हे स्पष्ट होते.

दुसरा भाग : सुगंधी वनस्पतींची ओळख व वर्गीकरण

या भागात सुगंधी वनस्पतींचे शास्त्रीय वर्गीकरण केले आहे. काही वनस्पतींच्या फुलांमधून, तर काहींच्या पानांमधून, बियांमधून, मुळांमधून किंवा खोडामधून सुगंधी द्रव्ये मिळतात. लेखकाने खालील गटांत विभागणी केली आहे :

फुलांपासून सुगंध – गुलाब, जाई, जुई, मोगरा, चंपा, केवडा.

पानांपासून सुगंध – पुदिना, तुळस, पान.

बियांपासून सुगंध – वेलची, जायफळ, धने, बडीशेप.

मुळांपासून सुगंध – वाळा (खस), अश्वगंधा.

खोड किंवा सालांपासून सुगंध – चंदन, दालचिनी.

राळ व गोंदापासून सुगंध – लोहबान, गुग्गुळ.

या विभागामध्ये प्रत्येक वनस्पतीचा शास्त्रीय नाव, लागवडीस योग्य हवामान, जमिनीची आवश्यकता, उत्पादन क्षमता, तसेच आर्थिक महत्त्व यांचा सविस्तर ऊहापोह केला आहे.

तिसरा भाग : सुगंध काढण्याच्यापद्धती

या पुस्तकातील एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे सुगंधी तेलांचे अर्कनिर्मिती तंत्र. पारंपरिक तसेच आधुनिक दोन्ही पद्धतींचे सविस्तर वर्णन लेखकाने केले आहे.

वाफेच्या साहाय्याने आसवन (Steam Distillation) – गुलाब, पुदिना, वेलची यांसारख्या वनस्पतींवर ही पद्धत प्रामुख्याने वापरली जाते.

थंड दाबाने अर्क काढणे (Cold Pressing) – लिंबूवर्गीय फळांपासून सुगंधी तेल मिळवण्यासाठी.

विलायकद्वारे अर्क (Solvent Extraction) – मोगरा, जाईसारख्या नाजूक फुलांसाठी.

एन्फ्ल्युराज (Enfleurage) – पारंपरिक पद्धत ज्यामध्ये प्राणीचरबी किंवा तेलामध्ये फुलांचा सुगंध शोषून घेतला जातो.

सुपरक्रिटिकल कार्बन डायऑक्साईड पद्धत – अत्याधुनिक व पर्यावरणपूरक.

या सर्व प्रक्रियांमध्ये लागणारे उपकरणे, खर्च, उत्पादकता आणि गुणवत्तेवर परिणाम करणारे घटक यांची माहिती पुस्तकात दिलेली आहे.

चौथा भाग : सुगंधी उत्पादनांची माहिती

सुगंधी तेलांपासून विविध प्रकारची उत्पादने तयार होतात. या विभागात लेखकाने अत्तरनिर्मितीची परंपरा, परफ्यूम उद्योग, तसेच सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये सुगंधाचा वापर स्पष्ट केला आहे.

अत्तर व परफ्यूम्स – गुलाब, चंदन, केवडा, मोगरा यांपासून बनणाऱ्या पारंपरिक अत्तरांची माहिती.

साबण, शॅम्पू, क्रीम्स, लोशन्स – सौंदर्यप्रसाधन उद्योगामध्ये सुगंधाचे महत्त्व.

अरोमाथेरपी उत्पादने – आरोग्य आणि मानसिक समाधान देणारी तेलं.

धूप, अगरबत्ती, उटणे, गुलाल – धार्मिक व सांस्कृतिक उपयोग.

औषधनिर्मितीतील उपयोग – पुदिन्याचे तेल, निलगिरी तेल, लवंग तेल यांचा वैद्यकीय वापर.

पाचवा भाग : आर्थिक व औद्योगिक महत्त्व

सुगंधी वनस्पती आणि त्यांची उत्पादने यामध्ये जागतिक स्तरावर मोठी बाजारपेठ आहे. लेखकाने भारतातील तसेच आंतरराष्ट्रीय परफ्यूम उद्योगाचे आकडेवारीसह चित्रण केले आहे. शेतकऱ्यांना पारंपरिक पिकांपेक्षा अधिक उत्पन्न देणारा पर्याय म्हणून सुगंधी वनस्पतींची लागवड उपयुक्त ठरते.

निर्यातक्षम क्षमता

ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मिती

लघुउद्योग व महिला उद्योग समूहांसाठी संधी

सहावा भाग : शाश्वतता आणि संशोधन

या पुस्तकात आधुनिक तंत्रज्ञान, जैव-तंत्रज्ञान, ऊतकसंवर्धन (tissue culture) यांचा उपयोग करून सुगंधी वनस्पतींच्या लागवडीतील प्रगती कशी साधता येईल यावर चर्चा केली आहे. तसेच पर्यावरणपूरक शेती, सेंद्रिय शेती व जैविक कीडनियंत्रण यावरही मार्गदर्शन आहे.

लेखकाने सुगंधी वनस्पती व उत्पादनांचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून न करता, त्यांचे सांस्कृतिक, धार्मिक, सामाजिक आणि औद्योगिक पैलू एकत्र जोडले आहेत. भाषा सोपी, सरळ, मराठीत असून शास्त्रीय संज्ञांचे योग्य स्पष्टीकरण दिलेले आहे. आवश्यक ठिकाणी चित्रे, तक्ते, आकृत्या आणि तक्ते दिल्यामुळे वाचकाला समजणे सोपे होते.

उपयुक्तता

हे पुस्तक पुढील वर्गातील वाचकांसाठी विशेष उपयुक्त ठरते :

कृषी व बागायती विषयाचे विद्यार्थी

औषधनिर्मिती व सुगंध उद्योगाशी संबंधित संशोधक

शेतकरी व उद्योजक

अत्तरनिर्मिती किंवा सौंदर्यप्रसाधन व्यवसाय करू इच्छिणारे तरुण

सर्वसामान्य वाचक ज्यांना निसर्ग आणि सुगंध याविषयी रस आहे

“सुगंधी वनस्पती आणि सुगंधी उत्पादनं” हे पुस्तक वाचकाला सुगंधाचा बहुआयामी प्रवास घडवते. सुगंधी वनस्पतींचे शास्त्र, त्यांची शेती, त्यांच्यापासून होणारी उत्पादने आणि त्या माध्यमातून घडणारे आर्थिक व सांस्कृतिक योगदान या सर्वांचा एकत्रित अभ्यास या पुस्तकातून करता येतो. आधुनिक काळात रोजगारनिर्मिती, पर्यावरणपूरक शेती आणि निर्यातक्षम उत्पादनांचा विचार करता हे पुस्तक मार्गदर्शक आणि प्रेरणादायी ठरते.

धन्यवाद .

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा