पुस्तक क्र १३५ पंडिता रमाबाई

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १३५

पुस्तकाचे नाव - पंडिता रमाबाई

लेखकाचे नाव - अनुपमा उजगरे

प्रकाशन व आवृत्ती- साहित्य अकादमी प्रकाशन

पृष्ठे संख्या– ७२

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ ४०

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ३ ५|पुस्तक परिचय

पंडिता रमाबाई

लेखिका अनुपमा उजगरे

भारतीय स्त्री चळवळीच्या इतिहासात, स्त्रियांच्या शिक्षणक्रांतीच्या वाटचालीत, तसेच सामाजिक न्यायासाठी प्राणपणाने लढलेल्या अग्रणी व्यक्तींमध्ये पंडिता रमाबाई सरस्वतींचे नाव आजही आदरपूर्वक घेतले जाते. त्यांनी उभा केलेला संघर्ष, समाजासमोर ठेवलेले विचार आणि त्यांनी उभारलेल्या संस्था या सर्व गोष्टी भारतीय स्त्रीशक्तीला एक नवा मार्ग दाखवून गेल्या. अनुपमा उजगरे यांनी लिहिलेलं "भारतीय साहित्याचे निर्माते – पंडिता रमाबाई" हे पुस्तक या विलक्षण स्त्रीचे जीवन, कार्य आणि साहित्य यांचा वेध घेणारं एक मूल्यवान दस्तावेज आहे. साहित्य अकादमीसारख्या राष्ट्रीय संस्थेने हे पुस्तक प्रकाशित केल्याने त्याला एक अधिकृत आणि ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

हे पुस्तक वाचकांना पंडिता रमाबाईंच्या बाल्यावस्थेपासून त्यांच्या अखेरच्या दिवसांपर्यंतच्या प्रवासाचा सखोल परिचय करून देतं. त्यात त्यांच्या कुटुंबीयांची पार्श्वभूमी, सामाजिक परिस्थिती, भारतीय स्त्रियांवरील अन्यायकारक बंधने, विधवांची दीनवस्था, स्त्रीशिक्षणावरील विरोध, तसेच त्या काळातील धार्मिक-सामाजिक संस्था यांचा संदर्भ दिलेला आहे. या पार्श्वभूमीत रमाबाईंचं धैर्य, चिकाटी, त्यांची प्रखर बुद्धिमत्ता आणि अध्यात्माशी निगडित असलेली मानसिकता उलगडून दाखवली आहे.

लेखिका अनुपमा उजगरे यांनी पंडिता रमाबाईंच्या साहित्यकृतींवर विशेष भर दिला आहे. ‘हाय कास्ट हिंदू वूमन’ सारखं इंग्रजीत लिहिलेलं पुस्तक असो किंवा स्त्रियांना मार्गदर्शन करणारे भाषणसंग्रह असोत – रमाबाईंच्या लेखनातून तत्कालीन समाजाची वस्तुस्थिती आणि त्यातील सुधारण्याची तीव्र गरज प्रभावीपणे समोर येते.

पंडिता रमाबाई या केवळ समाजसुधारक नव्हत्या, तर त्या एक विदुषी, लेखिका, प्रवासी, अनुवादक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि स्त्रियांच्या उद्धारासाठी झटणाऱ्या कार्यकर्त्या होत्या. संस्कृत पंडितांचा वारसा लाभलेल्या घराण्यात जन्म असूनही त्यांनी त्या परंपरेतील स्त्रियांवर लादलेल्या बंधनांना कधीही स्वीकारलं नाही. समाजाने विरोध केला, धार्मिक गटांनी निंदा केली, पण तरीही त्या आपल्या मार्गावर ठाम राहिल्या.

अनुपमा उजगरे यांनी या पुस्तकात रमाबाईंच्या जिज्ञासू वृत्तीला विशेष अधोरेखित केलं आहे. इंग्रजी, संस्कृत, मराठी या भाषांसोबतच ग्रीक आणि हिब्रू भाषा शिकून त्यांनी धार्मिक ग्रंथांचा अभ्यास केला. एवढंच नव्हे तर पाश्चात्त्य देशांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन त्यांनी स्त्रियांच्या शिक्षणातील प्रगत विचार भारतात आणले.

रमाबाईंच्या लेखनातून सामाजिक इतिहासाचं वास्तव टिपलं गेलं आहे.

The High-Caste Hindu Woman या ग्रंथामध्ये त्यांनी हिंदू धर्मातील उच्चवर्णीय स्त्रियांवर होणारे अत्याचार, विधवांची शोकांतिका, बालविवाहाची भीषणता आणि अंधश्रद्धा याविरोधात प्रखर आवाज उठवला.

त्यांच्या लेखनशैलीत तर्कशुद्धता आणि संवेदनशीलता यांचा सुंदर मेळ आहे. त्या केवळ दोष मांडत नाहीत, तर समस्येवर उपायही सुचवतात.

त्यांनी स्त्री-शिक्षणाला धर्म, परंपरा किंवा संस्कार यापलीकडे नेऊन मानवी हक्क म्हणून अधोरेखित केलं.

लेखिका उजगरे यांनी रमाबाईंच्या लेखनातील विचारांची मांडणी करताना त्यांचा प्रभाव पुढच्या पिढ्यांवर कसा झाला, यावरही सखोल चर्चा केली आहे.

साहित्याबरोबरच रमाबाईंचं समाजकार्यही तितकंच महत्त्वाचं आहे. त्यांनी स्थापन केलेल्या *‘आर्य महिला समाजा’*तून विधवांना शिक्षण व स्वावलंबनाची दारे खुली केली. शारदा सदन या संस्थेतून त्यांनी असंख्य स्त्रियांना आश्रय, शिक्षण आणि आत्मविश्वास दिला.

त्या काळात स्त्रियांनी घराबाहेर पडून सामाजिक काम करणं ही कल्पनाही धाडसी होती, पण रमाबाईंच्या कार्याने समाजात परिवर्तनाची बीजे रोवली. याच कार्यामुळे त्यांना भारताबरोबरच परदेशातही मान मिळाला.

अनुपमा उजगरे यांनी हे चरित्र लिहिताना केवळ माहितीपुरतं वर्णन न करता ते एक सजीव आणि प्रेरणादायी कथन बनवलं आहे. त्यांच्या लेखनात संशोधनाची काटेकोरता आणि साहित्यिक रचनाशैलीचा मोहक संगम आहे. रमाबाईंच्या जीवनप्रसंगांना त्या इतक्या जिवंतपणे मांडतात की वाचक त्यांच्यासोबत प्रवास करतोय असं वाटतं.

भाषा सोपी, प्रवाही आणि मार्मिक आहे. तसेच वाचकांच्या मनात प्रश्न निर्माण करणारी वाक्यरचना हेही या पुस्तकाचं वैशिष्ट्य आहे.

आजच्या काळातही स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याच्या आणि समानतेच्या लढ्याला पूर्ण विराम लागलेला नाही. अशा वेळी पंडिता रमाबाईंचं कार्य आणि विचार पुन्हा एकदा स्मरणात आणणं आवश्यक आहे. हे पुस्तक केवळ चरित्र नाही, तर स्त्रीशक्तीच्या जागृतीचा दस्तऐवज आहे.

विद्यार्थी, संशोधक, सामाजिक कार्यकर्ते, साहित्यप्रेमी आणि स्त्री-अध्ययनात रस असणारे सर्वच वाचक या पुस्तकातून नवी प्रेरणा घेऊ शकतात.

"भारतीय साहित्याचे निर्माते – पंडिता रमाबाई" हे अनुपमा उजगरे लिखित आणि साहित्य अकादमी तर्फे प्रकाशित पुस्तक म्हणजे पंडिता रमाबाईंच्या जीवन आणि कार्याचं एक सखोल, सत्यनिष्ठ आणि प्रेरणादायी चित्र आहे. त्यांच्या साहित्यकृतींना जागतिक पातळीवर मिळालेली दखल, त्यांची सामाजिक दृष्टी, स्त्रीशिक्षणासाठीचं अविरत योगदान आणि अडचणींवर मात करून उभं राहिलेलं त्यांचं व्यक्तिमत्त्व यांचा मागोवा हे पुस्तक अत्यंत प्रभावी पद्धतीने घेऊन जातं.

भारतीय समाजाच्या परिवर्तनकथेतील या थोर स्त्रीचं स्मरण करून देणारं हे पुस्तक वाचकांना केवळ इतिहासाची माहिती देत नाही, तर वर्तमानातही विचार करण्यास भाग पाडतं. स्त्रियांच्या सक्षमीकरणासाठी झटणाऱ्या सर्वांसाठी हे पुस्तक मार्गदर्शक दीपस्तंभ ठरतं.

धन्यवाद .

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा