पुस्तक क्र १३ ६ बसवेश्वर

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १३६

पुस्तकाचे नाव - भारतीय साहित्याचे निर्माते बसवेश्वर

लेखकाचे नाव - एच् . तिप्पेरुद्रस्वामी

प्रकाशन व आवृत्ती- साहित्य अकादमी प्रकाशन

पृष्ठे संख्या– 51

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ 40

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ३ ६|पुस्तक परिचय

भारतीय साहित्याचे निर्माते : महात्मा बसवेश्वर 

एच् . तिप्पेरुद्रस्वामी

भारतीय इतिहास, समाजजीवन आणि साहित्य यांची वाटचाल पाहिली, तर आपल्याला केवळ राजकारणाची गाथा दिसत नाही; तर अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, समाजसुधारणा आणि मानवतेचे मूल्य यांनी घडवलेली असामान्य परंपरा दिसते. या परंपरेतील एक अत्यंत उज्ज्वल नाव म्हणजे महात्मा बसवेश्वर. कर्नाटकाच्या भूमीत १२व्या शतकात उदयास आलेला हा तेजस्वी महामानव केवळ संतच नव्हे, तर एक विचारवंत, कवी, सामाजिक क्रांतिकारक आणि मानवतावादी साहित्यनिर्माता होता.

"भारतीय साहित्याचे निर्माते : महात्मा बसवेश्वर" हे पुस्तक या महान संताचा सर्वांगीण परिचय करून देणारे, त्यांच्या वाङ्मयीन आणि सामाजिक कार्याची महती सांगणारे, तसेच त्यांच्या विचारधारेला आधुनिक परिप्रेक्ष्यात अधोरेखित करणारे एक महत्वाचे साहित्य आहे. या पुस्तकातून आपण बसवेश्वरांच्या बहुआयामी कार्याची, त्यांच्या कवितांची आणि मानवतावादी समाजदृष्टीची सखोल ओळख करून घेतो.

महात्मा बसवेश्वरांचे जीवनचरित्र

बसवेश्वरांचा जन्म इ.स. ११३४ मध्ये कर्नाटकातील बागेवाडी येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना धर्म, समाज आणि जीवनमूल्यांविषयी तीव्र कुतूहल होते. तत्कालीन समाजात जातिभेद, कर्मकांड, अस्पृश्यता आणि धार्मिक ढोंगीपणा यांचा अतिरेक होता. या परिस्थितीत बसवेश्वरांनी प्रस्थापित व्यवस्थेला प्रश्न विचारला आणि एक नवी समाजव्यवस्था उभी करण्याचा संकल्प केला.

त्यांनी "अनुभव मंटप" ही एक अद्वितीय संस्था उभारली. इथे स्त्री-पुरुष, शूद्र-ब्राह्मण, गरिब-श्रीमंत, राजा-प्रजा असे भेद न ठेवता सर्वांना आपला विचार मांडण्याची संधी मिळाली. ही संस्था म्हणजे जगातील पहिली लोकशाहीवादी संसद मानली जाते.

साहित्यनिर्मिती : वचनकाव्य

बसवेश्वरांनी प्रचंड प्रमाणात साहित्यनिर्मिती केली. त्यांच्या लेखनाला "वचन" असे म्हणतात. वचन म्हणजे साध्या, थेट, प्रांजळ भाषेत लिहिलेले विचारमंथन. हे वचनकाव्य आजही लोकांच्या जिभेवर असून, त्यातून समाजसुधारणा आणि अध्यात्मिक चिंतनाचा संगम अनुभवायला मिळतो.

त्यांच्या कवितांमध्ये दांभिकतेविरुद्ध प्रखर निषेध आहे. त्यांनी मूर्तिपूजेपेक्षा कर्मपूजेला अधिक महत्त्व दिले. त्यांचा स्पष्ट संदेश होता :

देव शोधायचा असेल तर मंदिरात नव्हे, तर मनात शोधा.

समाज उभारायचा असेल तर भेदभाव नष्ट करा.

खरी पूजा म्हणजे श्रम, परिश्रम आणि प्रामाणिक जीवन.

बसवेश्वरांची सामाजिक क्रांती

बसवेश्वर हे केवळ संत नव्हते, तर ते आधुनिकतेचे प्रवर्तक होते.

जातिभेदविरोधी चळवळ : त्यांनी अस्पृश्यतेला विरोध केला. कुणीही लिंगायत पंथाचा अनुयायी होऊ शकतो, असा खुला दृष्टिकोन त्यांनी दिला.

स्त्री-पुरुष समानता : त्यांच्या काळात स्त्रियांना विचार मांडण्याचा अधिकार नव्हता; परंतु अनुभव मंटपात अनेक स्त्रीविचारवंत, काव्यनिर्माती सहभागी झाल्या.

श्रमाची पूजा : बसवेश्वर म्हणाले, "कायम श्रम करणारा हातच पवित्र आहे." श्रमाला प्रतिष्ठा मिळवून देणे ही त्यांची महान देणगी.

त्यांचे विचार खरोखरच गांधीजींच्या सर्वोदय चळवळीचे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या समता चळवळीचे आणि जगभरातील मानवाधिकार चळवळीचे आधीचे बीज ठरले.

पुस्तकाची वैशिष्ट्ये

हे पुस्तक महात्मा बसवेश्वरांना केवळ धार्मिक किंवा अध्यात्मिक चौकटीत न पाहता, त्यांच्या साहित्यनिर्मिती, तत्त्वज्ञान, सामाजिक सुधारणा, आणि मानवतावादी दृष्टिकोन यांच्या संपूर्ण परिप्रेक्ष्यात मांडते.

१. इतिहासाचा धांडोळा – पुस्तकात १२व्या शतकातील कर्नाटकाची सामाजिक, राजकीय व धार्मिक पार्श्वभूमी स्पष्ट केली आहे.

२. वचनसाहित्याचे विश्लेषण – बसवेश्वरांच्या निवडक वचनांचे सखोल विवेचन, त्यातील प्रतीकात्मकता व तत्त्वज्ञान सांगितले आहे.

३. समाजक्रांतीचा ठसा – अनुभव मंटपाची कार्यपद्धती, स्त्रियांचा सहभाग, समानतेचे तत्त्वज्ञान हे तपशीलवार मांडले आहे.

४. आधुनिक संदर्भ – बसवेश्वरांचे विचार आजच्या काळात कसे लागू पडतात, हे विशेष अधोरेखित केले आहे.

५. साहित्याची भाषा व शैली – साधी, सरळ आणि परिणामकारक शैलीत पुस्तक लिहिलेले आहे.

आधुनिक काळातील महात्मा बसवेश्वरांचे महत्त्व

आजही जातीयवाद, धार्मिक अंधश्रद्धा, असमानता आणि भेदभाव समाजात जाणवतात. अशा वेळी बसवेश्वरांचे विचार मार्गदर्शक ठरतात.

लोकशाहीच्या मुळाशी अनुभव मंटपाचे तत्त्व आहे.

मानवी हक्कांची कल्पना त्यांच्या समतावादी दृष्टिकोनात रुजलेली आहे.

आर्थिक न्यायासाठी श्रमाला दिलेले महत्त्व आजच्या रोजगार-केंद्रित समाजात उपयुक्त आहे.

स्त्री-पुरुष समानतेचा विचार स्त्रीशक्ती सशक्तीकरणात आजही अत्यावश्यक आहे.

म्हणूनच हे पुस्तक केवळ भूतकाळाचे चित्रण करत नाही, तर वर्तमानकाळाला दिशा देणारे आणि भविष्यासाठी प्रेरणा देणारे आहे.

पुस्तकाचे योगदान

हे पुस्तक वाचकांसाठी अनेक दृष्टींनी उपयुक्त ठरते :

साहित्यप्रेमींना वचनसाहित्यातील सौंदर्याची जाण होते.

समाजशास्त्रज्ञांना बसवेश्वरांच्या सुधारक भूमिकेचा अभ्यास करता येतो.

धर्मतज्ज्ञांना त्यांच्या आध्यात्मिक विचारांचा उलगडा होतो.

सर्वसामान्य वाचकांना समानता, बंधुता आणि मानवता यांचे धडे मिळतात.

निष्कर्ष

"भारतीय साहित्याचे निर्माते : महात्मा बसवेश्वर" हे पुस्तक म्हणजे एका अद्वितीय महामानवाचे चरित्र नव्हे तर मानवतेच्या मार्गावर टाकलेला प्रकाशदीप आहे.

त्यांच्या वचनांतून आलेली साधेपणा, प्रांजळपणा आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन आजही मनाला स्पर्श करतो.

महात्मा बसवेश्वरांचा वारसा हा भारतीय साहित्याचा, समाजाचा आणि मानवतेचा अभिमान आहे. हे पुस्तक त्या वारशाला उजाळा देणारे, वाचकांना नवे भान देणारे आणि परिवर्तनासाठी प्रेरणा देणारे ठरते.

धन्यवाद .

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा