पुस्तक क्र १४० राजमाता जिजाऊ साहेब

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १४०

पुस्तकाचे नाव - राजमाता जिजाऊ साहेब

लेखकाचे नाव - डॉ.सुवर्णा नाईक निंबाळकर

प्रकाशन व आवृत्ती- संस्कृती प्रकाशन पुणे

पृष्ठे संख्या– २७०

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ ३२५

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ४०|पुस्तक परिचय

 ☘️🍂🌾🎋🌾

राजमाता जिजाऊ साहेब

डॉ . सुवर्णा नाईक निंबाळकर

राजमाता जिजाऊ आईसाहेब

लेखिका — सुवर्णा ताई निंबाळकर

🌸 प्रस्तावना

मराठी साहित्यविश्वात आईच्या रूपाचं, तिच्या त्यागाचं, तिच्या संस्कारांचं वर्णन अनेक लेखनांमधून होत आलं आहे. पण “राजमाता जिजाऊ आईसाहेब” हे पुस्तक त्या सर्व आईंचं मूर्तिमंत प्रतीक ठरावं, अशी ही निर्मिती आहे. सुवर्णा ताई निंबाळकर या संवेदनशील लेखिकेने जिजाऊंचं जीवन केवळ ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून नाही, तर एका आईच्या अंतर्मनातून अनुभवत साकारलं आहे. जिजाऊ म्हणजे फक्त शिवबांच्या आई नाहीत, तर त्या एका राष्ट्राच्या घडणीचा पाया आहेत, आणि हाच विचार या पुस्तकात अत्यंत प्रभावीपणे उलगडतो.

🌿 विषयवस्तूचा आढावा

पुस्तकात जिजामातेचं संपूर्ण आयुष्य काळानुसार रेखाटलं आहे — देवगिरीच्या सावलीत जन्मलेली जिजाऊ, भोसले घराण्यातील विवाह, निजामशाहीच्या अस्थिर काळात बालशिवबांचं संगोपन, स्वराज्याचं बीज त्यांच्या विचारातून उगवलेलं आणि अखेर आयुष्याच्या शेवटीही राष्ट्रधर्माशी निष्ठा असलेली एक शक्तीशाली स्त्री.

लेखिका इतिहासाच्या ओघात हरवलेलं आईपण पुन्हा जिवंत करते. जिजाऊ फक्त राजमाता नव्हत्या, त्या ‘संस्कारमाता’, ‘संघर्षमाता’, आणि ‘स्वराज्यमाता’ होत्या.

🔸 लेखनशैली

सुवर्णा ताईंची लेखनशैली अतिशय ओघवती, भावस्पर्शी आणि अभ्यासपूर्ण आहे. त्या केवळ ऐतिहासिक घटनांची मांडणी करत नाहीत, तर त्या प्रसंगांमागचं मनोविज्ञान, भावना आणि मूल्यं जिवंत करतात. वाचकाला असं वाटतं, जणू आपण पाचशे वर्षांपूर्वीच्या काळात जाऊन स्वतः जिजाऊंसोबत बोलत आहोत.

त्यांच्या लेखणीतील संवाद आणि वर्णनांमधून जिजाऊंच्या अंतःकरणातील वेदना, आशा आणि निश्चय प्रकट होतो. विशेष म्हणजे, लेखिका इतिहास आणि काव्यात्मक भावविश्व यांचं सुंदर मिश्रण करतात — हे या पुस्तकाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य आहे.

⚔️ जिजाऊंचं बालपण व संस्कार

पुस्तकाच्या पहिल्या काही अध्यायांमध्ये जिजाऊंचं बालपण अत्यंत जिवंत चित्रणातून समोर येतं. मुलगी असतानाही त्यांना युद्धनीती, राज्यकारभार, धर्मशास्त्र याचं शिक्षण दिलं गेलं. आई माहेरच्या संस्कारांतून बलशाली आणि शिस्तप्रिय झाल्या. लेखिका दाखवतात की जिजाऊंच्या मनातल्या न्यायप्रियतेचं, सत्यनिष्ठेचं बीज त्यांच्या बालपणीच रुजलं होतं.

👑 विवाह आणि नवनिर्माण

भोसले घराण्यात झालेल्या जिजाऊंच्या विवाहानंतर त्यांचं जीवन अनेक आव्हानांनी वेढलं गेलं. पण त्या प्रत्येक संकटाकडे जिजाऊंनी मातृत्व आणि कर्तृत्व दोन्ही दृष्टींनी पाहिलं. शाहाजी राजांच्या अनुपस्थितीत त्या किल्ल्याचं आणि कुटुंबाचं रक्षण करताना एक आदर्श स्त्रीत्व उभं राहिलं. लेखिका सांगतात — “जिजाऊंनी युद्धाच्या धुरातही शिवबांना संस्कारांचा दीप दिला.”

🌄 शिवबांच्या संगोपनातील आईपण

पुस्तकातील मध्यवर्ती आणि सर्वात प्रभावी भाग म्हणजे शिवबांचं संगोपन. जिजाऊंची शिकवण, त्यांचा कठोर शिस्तीचा आग्रह, पण त्याचसोबत कोमल मायेचा स्पर्श — हे सर्व जणू आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होतं.

सुवर्णा ताई दाखवतात की, जिजाऊंनी फक्त एक वीर घडवला नाही, तर एक दर्शनी नेता, न्यायप्रिय राजा, स्वराज्याचा स्वप्नद्रष्टा घडवला. त्यांनी शिकवलं —

“राजा व्हायचं असेल, तर आधी मनातलं राज्य जिंकायला शिक.”

जिजाऊंच्या संस्कारांनीच शिवबांमध्ये “हिंदवी स्वराज्य” या संकल्पनेची ठिणगी पडली.

🌺 राजमाता आणि राष्ट्रमाता

पुढील अध्यायांमध्ये लेखिका दाखवतात की, जिजाऊंचं मातृत्व घरापुरतं मर्यादित नव्हतं. त्या सर्व प्रजाजनांच्या आई होत्या. स्वराज्य स्थापन झाल्यानंतरही त्या सत्तेच्या मोहात न पडता सदैव न्याय, शिस्त आणि धर्माचं रक्षण करत राहिल्या.

त्यांच्या निर्णयांमागे बुद्धिमत्ता होती, त्यांच्या शब्दांमागे अनुभव होता, आणि त्यांच्या कृतींमागे निश्चय होता. जिजाऊ म्हणजे एका स्त्रीचा सामर्थ्यशाली आदर्श — ज्यांनी पुरुषप्रधान युगातही आपल्या विचारांनी इतिहास घडवला.

💫 भावनिकता आणि तत्त्वज्ञान

सुवर्णा ताई निंबाळकर यांची भाषा ही फक्त ऐतिहासिक नाही; ती भावनिक, तात्विक आणि प्रेरणादायी आहे. त्या जिजाऊंच्या जीवनातून आधुनिक स्त्रियांना संदेश देतात — की आई असणं म्हणजे फक्त जन्म देणं नव्हे, तर समाजाला दिशा देणं आहे.

जिजाऊंचं जीवन हे त्या काळातल्या स्त्रियांना प्रेरणादायी ठरलं, आणि आजही तेच संदेश देतं —

“संस्कारांनी घडवलेलं बाळच समाज बदलू शकतं.”

🌹 भाषेची वैशिष्ट्यं

लेखिकेची भाषा सहजसुंदर, संस्कृतप्रचुर पण ओघवती आहे. त्या रूपकं, प्रतीकं आणि संवादांचा सुंदर वापर करतात. अनेक ठिकाणी लेखिकेने जिजाऊंच्या संवादांना कवितेच्या ओळींचं स्वरूप दिलं आहे, ज्यामुळे वाचक भावविश्वात ओढला जातो.

उदाहरणार्थ, एक ठिकाणी त्या लिहितात —

“शिवबा, तुझं तलवार चालवणं मला आवडतं; पण त्यापेक्षा तुझं न्याय देणं मला अभिमानाचं वाटतं.”

अशा भावस्पर्शी वाक्यांमुळे पुस्तक फक्त ऐतिहासिक नाही, तर मानसिक आणि आत्मिक प्रवास ठरतो.

🕊️ प्रेरणादायी पैलू

या पुस्तकातून वाचकाला केवळ इतिहास कळत नाही, तर संस्कार, स्वाभिमान, धैर्य, मातृत्व, आणि राष्ट्रप्रेम यांचे धडे मिळतात. आजच्या काळातील मातांना आणि तरुण पिढीला हे पुस्तक एक प्रेरणास्त्रोत ठरतं.

जिजाऊंच्या विचारांमधून पुढील पिढीला हे शिकता येतं की — संकटे आली तरी ध्येय सोडायचं नाही; आणि ध्येय गाठलं तरी नम्रता गमवायची नाही.

🌞 निष्कर्ष

“राजमाता जिजाऊ आईसाहेब” हे पुस्तक म्हणजे इतिहासाची कथा नव्हे, तर एका महामातेचं चरित्र आहे — जिथे प्रत्येक पानावर त्याग आहे, प्रत्येक शब्दात प्रेरणा आहे, आणि प्रत्येक ओळीत मातृत्वाचा तेज आहे.

सुवर्णा ताई निंबाळकर यांनी जिजाऊंचं व्यक्तिमत्त्व इतकं जिवंत केलं आहे की वाचकाच्या मनात एकच भावना उमटते — “अशी असावी प्रत्येक आई — संस्कारांनी स्वराज्य घडवणारी.”

हे पुस्तक जिजाऊंच्या स्मृतीला केवळ वंदन करत नाही, तर त्यांच्या विचारांचं पुनरुज्जीवन करतं. प्रत्येक मराठी वाचकाने आणि विशेषतः प्रत्येक स्त्रीने हे पुस्तक वाचायलाच हवं — कारण हे पुस्तक आपल्याला सांगतं,

“आई म्हणजे शक्ती, आई म्हणजे संस्कार, आणि आई म्हणजे स्वराज्याची जननी — जिजाऊ!”

धन्यवाद .

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा