देशी खेळ - आनंद, आरोग्य ,संस्कार

 

क्रीडाया परिहार : साक्षात स्वास्थ्यम

यथा s द्वयं जगत्येव व्यायामः क्रीडितः सदा ॥

या संस्कृत सुभाषितामधील अर्थानुसार खेळ आणि व्यायाम यांच्यामुळेच आपल्याला निरोगी आरोग्य लाभते .नियमित केल्यामुळे आपले शरीर आणि मन दोन्ही मजबूत होतात आपल्या भारत देशात खेळ आणि त्या खेळांचा स्वतःचा इतिहास आहे तो प्राचीन काळात देशाचा अविभाज्य भाग होता रामायण महाभारत यामध्ये पुरावे दाखवतात की शिकार करणे, पोहणे, नौका विहार,वजन उचलणे ,कुस्ती, धनुर्विद्या,घोडे स्वारी असे अनेक खेळ खेळले जात होते.फासे गोळे यांचा वापर खेळण्यासाठी केला जात होता.आजही आपण बघतो भारताच्या विविध राज्यांमध्ये विविध खेळ खेळले जातात.आपल्याला कोणकोणते देशी खेळ आहेत याची सध्या माहिती सुद्धा नाही.आपल्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण२०२०मध्ये देशी खेळांना अनन्यसाधारण महत्त्व दिले आहे याच संदर्भात माझे भोपाळ या ठिकाणी देशी खेळ आणि योग यांचे पाच दिवशीय प्रशिक्षण झाले विविध राज्यातील विविध देशी खेळांची माहिती त्या ठिकाणी मिळाली प्रत्येक राज्यातील देशी खेळ आपल्या विद्यार्थ्यांना माहिती व्हावेत आणि आपले देशी खेळ इतर राज्यातील विद्यार्थ्यांना शिकता आले पाहिजेत याच कल्पनेतून "देशी खेळातून साधूया राष्ट्रीय एकात्मता" या उपक्रमाला मी माझ्या दुर्गम भागातील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा बिरामणेवाडी तालुका जावळी जिल्हा सातारा या ठिकाणी सुरुवात केली.

उपक्रमाची उद्दिष्टे-

१) देशी खेळांविषयी आवड निर्माण करणे .

२)राष्ट्रीय एकात्मता मूल्य विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवणे .

३ ) एकमेकांच्या आचार ,विचार यांची देवाणघेवाण करणे .

४ ) विद्यार्थ्यांचा शारीरिक विकास करणे .

५) भारतातील इतर राज्यातील विद्यार्थ्यांची सुसंवाद करून संस्कृती, खेळ ,परंपरा यांची माहिती घेणे .

उपक्रमाच्या तयारीला सुरुवात-

सी सी आर टी नवी दिल्ली यांच्यामार्फत घेण्यात आलेल्या प्रशिक्षणात गुवाहाटी येथे अनेक राज्यातील शिक्षकांशी माझा संपर्क आला होता .या उपक्रमासाठी प्राथमिक स्वरूपात प्रथमतः हरियाणा आणि पश्चिम बंगाल येथील शिक्षकांशी संपर्क करून माझ्या उपक्रमाविषयी त्यांना सविस्तर माहिती दिली .त्यांनाही हा उपक्रम खूप आवडला .आपल्या राज्यातील खेडेगावांमध्ये जी मुले खेळ खेळतात अशा खेळांची यादी तयार करण्यात आली .महाराष्ट्रातील लंगडी, लगोरी ,गोट्या तसेच हरियाणातील काली हंडी चरभर कटी पतंग आणि पश्चिम बंगालमधील पत्ता पत्ता, डांगुली ,घाणी, घुरी उडाना अशा खेळांची आपापसात देवाणघेवाण करण्याचे ठरवले या उपक्रमासाठी मोबाईल आणि संगणकाचा वापर करावयाचे ठरवण्यात आले.

आनंददायी शनिवारचा योग्य वापर-

आनंददायी शनिवार उपक्रमांतर्गत या उपक्रमासाठी वेळेचे नियोजन करण्यात आले .शनिवारच्या सकाळच्या वेळेत मुले आनंदाने मोबाईलच्या व्हिडिओ कॉल चा वापर करून देशी खेळ शिकू लागली प्रथमतः सुरुवातीला आपल्या महाराष्ट्रातील लंगडी लगोरी गोट्या हे देशी खेळ हरियाणा व पश्चिम बंगालमधील विद्यार्थ्यांना शिकवू लागले .हे खेळ कसे खेळले जातात याचे छोटे छोटे व्हिडिओ बनवून त्यांना पाठवण्यात आले .छोट्या मुलांना तर खेळ फार आवडतात नियोजनाप्रमाणे आमच्या मुलांनी हरियाणा पश्चिम बंगालमधील देशी खेळ अशाच प्रकारे शिकून घेतले .स्थानिक परिस्थितीनुसार थोडा नियोजनात बदल करून घ्यावा लागला हरियाणा पश्चिम बंगालमधील शाळांची या उपक्रमासाठी पूर्व परवानगी घेण्यात आली आमची शाळा दुर्गम भागात असल्यामुळे कधी कधी मोबाईलचा नेटवर्कचा प्रश्न निर्माण झाला .अशा वेळेस शाळेच्या गावच्या मंदिरात जाऊन आम्ही हा उपक्रम घेतला .

विद्यार्थी देशी खेळ खेळू लागले-

मोबाईल संगणकाच्या युगात आपणच आपली संस्कृती परंपरांचा, हे सगळं विसरत चाललो आहोत.लहानपणी आपण खेळत असलेले खेळ आता कुठेतरी हरवल्यासारखे झाले आहेत असे वाटते .म्हणूनच भोपाळ येथे झालेल्या देशी खेळांच्या प्रशिक्षणानंतर आपणही देशी खेळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी काहीतरी करायचं असं ठरवलं आणि हा उपक्रम शाळेत इतर राज्यातील: शिक्षकांच्या मदतीने सुरू केला.देशी खेळ खेळणं आत्ताच्या युगात कमी दर्जाचे मानले जाते.पण आता हेच देशी खेळ आपल्या मुलांसाठी खूप महत्त्वाचे आहेत.हे पालकांना आणि शिक्षकांना समजू लागले.परिसरातील उपलब्ध साधनांचा वापर करून हे देशी खेळ खेळले जातात . यामुळे या खेळांना जास्त खर्च करावा लागत नाही .सुरुवातीला मुलांना या खेळांची सर्व विस्तृत माहिती करून दिली .मुलांना आपले देशी खेळ खूप आवडू लागले . इतर राज्यातील मुलांशी बोलताना अनेक भाषिक अडचणी निर्माण झाल्या .सर्व मुलांनी या अडचणींवर मात केली .देशी खेळांबरोबर एकमेकांच्या भाषेतील काही शब्दही मुले शिकले .मुले एकमेकांशी छान सुसंवाद करू लागली .मुलांना इतर राज्यातील ही देशी खेळ खूप आवडू लागले .पश्चिम बंगालमध्ये पतंगाला घरी असे बोलले जाते तसेच विठू दांडू ला तिथे डांगुली असे म्हटले जाते .महाराष्ट्रातील गोट्या खेळणे याला कंचे म्हटले जाते लगोरी या खेळाला सतोलिया म्हटले जाते .

असे अनेक शब्द मुलांना समजले व्हिडिओ कॉलिंग रेकॉर्डिंग या ऑनलाइन माध्यमातून आम्ही खेळाच्या निमित्ताने विविध राज्यातील विविध विद्यार्थ्यांची छान सुसंवाद करून लागले .शिक्षकांनी खेळाची पार्श्वभूमी नियम व घेण्याच्या पद्धती स्पष्ट केल्या .आमच्या शाळेतील मुलांनी बाल आनंद मिळाव्यात या सर्व देशी खेळांचे सादरीकरण केले आपण खेळांसोबत त्या राज्याची संस्कृती ,भाषा ,पोशाख, पारंपरिक खाद्यपदार्थ यांचा समावेश करून सर्वांगीण अनुभव देता येईल याचेही पूर्व नियोजन करून ठेवले आहे .या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये सहकार्य विविध संस्कृतीबद्दल आदर आणि भारतीय पारंपरिक क्रीडांचे संवर्धन करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरेल.

खेळातून मैत्री, मैत्रीतून एकता –🇮🇳🤝

 देशी खेळांना लाभले एकतेचे पंख 🌸🦚

सातारा जिल्हा परिषद सातारा

जिल्हा शिक्षण व प्रशिक्षण संस्था, फलटण आणि PI Jam Foundation – उज्जीवन स्मॉल फायनान्स बँक यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित ‘मूलभूत संगणक आणि कोडींग’ प्रशिक्षण या उपक्रमाचा प्रमाणपत्र वितरण व प्रकल्प सादरीकरण सोहळा आज सातारा येथे मोठ्या उत्साहात पार पडला.

या सोहळ्यात जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, बिरामणेवाडी येथील विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदवला. विद्यार्थ्यांनी सादर केलेल्या प्रकल्पाचे जिल्हा परिषदेचे सन्माननीय शिक्षणाधिकारी नायकवडी साहेब, मुजावर मॅडम तसेच डायटचे अधिव्याख्याता फडतरे साहेब यांनी कौतुक केले.

स्क्रॅचमध्ये साकारलेले देशी खेळांचे महत्त्व ✨

विद्यार्थ्यांनी स्क्रॅच प्रोग्रामिंगद्वारे देशी खेळांचे महत्त्व अधोरेखित करणारा प्रकल्प सादर केला. या वेगळ्या उपक्रमाची सर्वांनी वाहवा केली.

विशेष म्हणजे मुजावर मॅडम आणि फडतरे साहेब यांनी स्वतः खेळात सहभागी होऊन खेळाचा आनंद घेतला.

इतर राज्यातील देशी खेळही या उपक्रमात मांडण्यात आले आणि याच तंत्रज्ञानाचा वापर करून हे देशी खेळ इतर राज्यातील मुलांना तसेच त्यांचे खेळ आपल्या महाराष्ट्रातील मुलांना शिकवण्यात आले .यातून राष्ट्रीय एकात्मता साधण्यात आली म्हणूनच या उपक्रमाचे नाव दिले आहे देशी खेळांना लाभले एकतेचे पंख .

प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त सहभाग 🙌

छत्रपती शिवाजी कॉलेज सातारा येथे हा उपक्रम घेण्यात आला त्यामुळे कार्यक्रमाला उपस्थित अनेक कॉलेज युवकांनी आणि शाळकरी मुलांनी या देशी खेळांबद्दल उत्सुकता दाखवली.

“बऱ्याच वर्षांनी खेळल्याचा अनुभव” काहींनी व्यक्त केला,यामुळे भूतकाळात बालपणीच्या आठवणीत ते पुन्हा गेले . मात्र आपण आजच्या मुलांना फक्त मोबाईल आणि संगणक यावरच्या गेमच्या आठवणी द्यायच्या का हा मनात विचार पुन्हा पुन्हा येतो ?

तर काही मुलांनी “हे खेळ प्रथमच पाहिले व खेळले” अशी प्रतिक्रिया दिली.

सोपे-सोपे खेळही त्यांनी आनंदाने खेळले. 

अभ्यासातील ताणतणावापेक्षा मुलांना खेळ अधिक आनंददायी वाटतात, त्यामुळे हा स्टॉल सर्वाधिक आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरला.खेळातून अभ्यास कसा करावा याचेही यातून गमक समजते .अनेक खेळांशी भाषिक गणितीय संवाद आपल्याला घडवून आणता येतो .भूमितीतील बऱ्याचशा संकल्पना यातून आपल्याला समजू शकतात हेही या उपक्रमातून समजून आले .देशी खेळांमुळे निसर्गाशी एक अनोखे नाते यामुळे निर्माण झाले .यासाठी वेगळे कोणतेच साहित्य खरेदी करण्याची गरज नाही निसर्गातील साहित्याचा वापर करून आपण हे खेळ खेळून आनंद घेऊ शकतो .

संगणकाच्या दुनियेतून देशी खेळांचा प्रचार 🌍

आज संगणक आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात मुलं देशी खेळ विसरत चालली आहेत. पण याच संगणकाचा उपयोग करून देशी खेळांचा प्रचार-प्रसार कसा करता येतो, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे हा प्रकल्प होय.ब्लॉग ,युट्युब  यांसारख्या माध्यमातून हा उपक्रम फक्त सातारा जिल्ह्यापुरता मर्यादित न राहता भारताबाहेरच्या अनेक लोकांनी  या उपक्रमाची माहिती घेतली .

म्हणूनच या उपक्रमाची यशस्वीता आणि इतरांना याची उपयोगिता समजण्यासाठी हा उपक्रम राज्य व देशपातळीवर घेण्यात येऊन अशा वेगवेगळ्या उपक्रमांना संधी उपलब्ध करून द्यावी ही आयोजकांना कळकळीची विनंती .हरवत चाललेले आपल्या देशी खेळ पुन्हा नव्याने गवसण्यासाठी आणि आपल्या संस्कृतीचा ठेवा असाच जतन करण्यासाठी असे उपक्रम खूप उपयुक्त आहेत .

खरे शिल्पकार -🖋️📖

महेश सर, आदेश सर आणि अक्षय सर यांनीही या अभिनव उपक्रमाचे मनापासून कौतुक केले.आज संपूर्ण कार्यक्रम यशस्वी होण्यासाठी त्यांची चाललेली धडपड वाखाणण्याजोगी  होती .

गौरव आणि सन्मान 🏆

या प्रशिक्षणात उत्तम कामगिरी केल्याबद्दल विद्यार्थ्यांना प्रशस्तिपत्रक व ट्रॉफी देऊन सन्मानित करण्यात आले. या कार्यक्रमातील सर्वांचेच उपक्रम खूपच छान आणि मेंदूला चालना देणारे होते .सर्वांनाच असे उपक्रम करण्यासाठी शुभेच्छा .

संपूर्ण कार्यक्रमाचे उत्तम व नेटके नियोजन, आपुलकी आणि समन्वयामुळे हा शोकेस कार्यक्रम अत्यंत यशस्वी ठरला. 🎉💐 धन्यवाद .

सौ .अंजली शशिकांत गोडसे

उपशिक्षिका

 जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा बिरामणेवाडी तालुका जावली जिल्हा सातारा

Mb .9403969482