१५ २ राजर्षी शाहू महाराज

 वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- १ ५ २

पुस्तकाचे नाव - राजर्षी शाहू महाराज

लेखकाचे नाव - संपादक डॉ. जयसिंगराव पवार

प्रकाशन व आवृत्ती- महाराष्ट्र राज्य पाठयपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ पुणे

पृष्ठे संख्या– २२४

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ अमूल्य

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

१ ५ २ |पुस्तक परिचय

 “राजर्षी शाहू छत्रपती स्मृती ग्रंथ”

प्रमुख संपादक : डॉ. जयसिंगराव पवार

प्रकाशक : महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे

प्रकाशन निमित्त : राजर्षी शाहू छत्रपती स्मृती शताब्दी

राजर्षी शाहू छत्रपती स्मृती ग्रंथ प्रमुख संपादक डॉक्टर जयसिंगराव पवार महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ पुणे यांनी हे पुस्तक राजश्री शाहू छत्रपती स्मृती शताब्दीच्या निमित्ताने प्रकाशित केलेले आहे गेल्यावर्षी महाराष्ट्र शासनाचा क्रांतीज्योती सावित्रीमाई राज्य शिक्षक गौरव पुरस्कार मला प्राप्त झाला त्यावेळेस हे पुस्तक भेट म्हणून मिळाले. खूप अनमोल नजराणा एक आदर्श व्यक्तिमत्व जे शब्दातून रेखाटले आहे ते भेट स्वरूप प्राप्त झाले .

“राजर्षी शाहू छत्रपती स्मृती ग्रंथ” हे पुस्तक म्हणजे केवळ इतिहासाचा दस्तऐवज नाही, तर सामाजिक परिवर्तनाचा सजीव शिलालेख आहे. कोल्हापूर संस्थानचे प्रजाहीतवादी, समाजसुधारक आणि आधुनिक विचारांचे प्रतीक असणारे राजर्षी शाहू महाराज यांचे व्यक्तिमत्व या ग्रंथातून उजळून निघते.

शाहू महाराजांच्या शताब्दी वर्षानिमित्ताने महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे यांनी प्रकाशित केलेला हा ग्रंथ म्हणजे महाराजांच्या बहुआयामी कार्याचा, विचारांचा आणि योगदानाचा विस्तृत पट आहे.

✴️ ग्रंथाची रचना आणि वैशिष्ट्ये

या ग्रंथाचे प्रमुख संपादन डॉ. जयसिंगराव पवार यांनी केले असून, महाराष्ट्रातील तसेच देशातील प्रतिष्ठित विचारवंत, इतिहासकार, समाजसुधारक आणि साहित्यिकांनी शाहू महाराजांविषयी आपली मते व लेख यामध्ये मांडले आहेत.

या ग्रंथातील प्रत्येक लेख हा शाहू महाराजांच्या कार्याच्या एखाद्या विशिष्ट अंगावर प्रकाश टाकतो — सामाजिक न्याय, शिक्षण, धर्म, अर्थनीती, प्रजासत्ताक मूल्ये आणि राजकीय दृष्टी या सर्व क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेल्या कामाचे सखोल विश्लेषण करतो.

✴️ पुस्तकातील मान्यवरांचे लेख

या ग्रंथाची अनुक्रमणिका हीच एक ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे.

लंडनचे सर एस. एम. फ्रेझर यांनी “हिज हायनेस सर शाहू छत्रपती महाराजा — एक लोकोत्तर पुरुष” हा लेख लिहून, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर शाहू महाराजांच्या कार्याचा गौरव केला आहे.

ना. भास्करराव जाधव, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, कर्मवीर भाऊराव पाटील, महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे, प्रबोधनकार ठाकरे, धनंजय कीर, वि. स. खांडेकर, वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज), पु. ल. देशपांडे, अरुण साधू, कॉम्रेड गोविंद पानसरे, खा. शरद पवार यांसारख्या नामवंतांनी लेखन करून शाहू महाराजांच्या विविध गुणांचा आणि त्यांच्या कार्याच्या व्याप्तीचा अभ्यासपूर्ण मागोवा घेतला आहे.

या लेखांमधून शाहू महाराजांचे वेगवेगळे पैलू उलगडले जातात –

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या “राजर्षी शाहू महाराज आणि विरोधकांची काकगर्जना” या लेखातून समाजसुधारकतेच्या संघर्षमय प्रवासाचे दर्शन होते.

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी “मी शाहू महाराजांपासून काय मिळविले?” या लेखात शाहू महाराजांच्या प्रभावातून शिक्षणसेवेची प्रेरणा कशी मिळाली हे मांडले आहे.

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी “शाहू छत्रपतींच्या मनाचा उत्क्रमणशील विकास” या लेखातून महाराजांच्या बौद्धिक आणि नैतिक परिपक्वतेचा अभ्यास केला आहे.

प्रबोधनकार ठाकरे यांचा “सर्चलाईट विझला!” हा लेख शाहू महाराजांच्या निधनानंतरच्या शोकभावनांना आणि समाजाच्या भावनिक नात्यांना उजाळा देतो.

वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांनी “राजर्षी शाहू महाराज : राजवाड्यात राहणारा लोकनेता” या लेखातून शाहूंच्या लोकाभिमुखतेचे भावपूर्ण चित्रण केले आहे.

✴️ सामाजिक आणि ऐतिहासिक दृष्टिकोन

या ग्रंथातील लेखांमधून दिसते की शाहू महाराज हे केवळ राजे नव्हते, तर एक “जनतेचे राजा”, “समाजक्रांतीचे शिल्पकार” आणि “शिक्षणाचे जनक” होते.

त्यांनी अस्पृश्यता निर्मूलन, महिलांचे शिक्षण, शेतकरी कल्याण, कर्मचाऱ्यांचे अधिकार, धर्मस्वातंत्र्य आणि सामाजिक न्याय या विषयांवर जी धाडसी पावले उचलली ती त्यांच्या दूरदृष्टीचे द्योतक आहेत.

कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांनी “राजर्षी शाहू : आर्थिक धोरण आणि विचार” या लेखात शाहू महाराजांच्या अर्थकारणावर आणि प्रजाहितवादी धोरणांवर विचार मांडले आहेत.

खा. शरद पवार यांनी “राजर्षी शाहू छत्रपती : महान समाजपरिवर्तनवादी” या लेखातून आधुनिक काळातील शाहूंच्या विचारांची उपयुक्तता अधोरेखित केली आहे.

प्राचार्य एन. डी. पाटील यांनी शाहू महाराजांना “इतिहासाला कलाटणी देणारा महापुरुष” असे संबोधले आहे.

✴️ परिशिष्टे आणि दस्तऐवज

ग्रंथाच्या शेवटी दोन महत्त्वाची परिशिष्टे दिली आहेत :

राजर्षी शाहू छत्रपतींच्या कारकिर्दीतील काही महत्त्वाचे इंग्रजी दस्तऐवज — यामध्ये त्यांच्या शासनकालातील निर्णय, पत्रव्यवहार आणि धोरणांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो.

राजर्षी शाहू छत्रपतींची छायाचित्रे — त्यांच्या जीवनातील विविध टप्प्यांचे दृश्यदर्शन करणारी छायाचित्रे पुस्तकाला अधिक जिवंत बनवतात.

✴️ वैयक्तिक अनुभव

हा ग्रंथ तुम्हाला क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले राज्य शिक्षक गौरव पुरस्कार प्राप्त होताना भेटस्वरूप मिळाला — हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर एक अमूल्य प्रेरणास्रोत ठरतो.

शब्दांच्या माध्यमातून घडवलेले शाहू महाराजांचे हे व्यक्तिमत्व म्हणजे समाजसेवा, शिक्षण आणि मानवतेच्या वाटेवर चालणाऱ्यांसाठी दीपस्तंभ आहे.

✴️ निष्कर्ष

“राजर्षी शाहू छत्रपती स्मृती ग्रंथ” हे एक विचारांचे विश्वकोश आहे.

यात इतिहास, समाजशास्त्र, शिक्षण, अर्थकारण, धर्मसुधारणा, आणि मानवतावादी मूल्ये या सर्वांचा समन्वय दिसतो.

शाहू महाराजांचे कार्य आणि विचार केवळ त्यांच्या काळापुरते मर्यादित नव्हते, तर आजच्या सामाजिक रचनेलाही दिशा देणारे आहेत.

हा ग्रंथ वाचकाला “राजर्षी” या उपाधीमागील खरी अर्थपूर्णता समजावतो —

एक राजा जो केवळ सत्ताधीश नव्हता, तर जनतेच्या हक्कांचा प्रहरी आणि समाजाच्या परिवर्तनाचा दीपस्तंभ होता.

धन्यवाद .

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा