पुस्तक क्र ७९ कृष्णाकाठ

 

वाचनसाखळी समूह महाराष्ट्र राज्य

पुस्तक परिचयकर्ता- सौ अंजली शशिकांत गोडसे शिर्के मर्ढे सातारा

पुस्तक परिचय क्रमांक- ७ ९

पुस्तकाचे नाव - कृष्णाकाठ

लेखकाचे नाव - यशवंतराव चव्हाण

प्रकाशन व आवृत्ती- रोहन प्रकाशन मुंबई

पृष्ठे संख्या– ३१६

किंमत /स्वागत मूल्य-- ₹ १८०

📖✒️📚📚📚📚📚📚📚📚📚

७ ९||पुस्तक परिचय

यशवंतराव चव्हाण आत्मचरित्र कृष्णाकाठ

नसले झगमगते सिंहासन तयासाठी,  

जनतेचा विश्वासच गाभा होता जीवनाचा।  

सामर्थ्य होते विचारांचे, स्वप्न होते विशाल,  

असा होता यशवंतराव – माणूस जिवंत काळाचा।।

‘कृष्णाकाठ’ हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री आणि देशाचे माजी उपपंतप्रधान यशवंतराव चव्हाण यांचे आत्मचरित्र आहे. या आत्मचरित्रात त्यांनी आपले बालपण, शिक्षण, सामाजिक आणि राजकीय जीवनातील टप्पे, संघर्ष आणि अनुभव अतिशय स्पष्टपणे मांडले आहेत. हे आत्मचरित्र केवळ त्यांच्या जीवनकथेपुरते मर्यादित नाही, तर त्यामध्ये स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर भारताचा ग्रामीण, सामाजिक व राजकीय इतिहासही अंतर्भूत आहे.

1. बालपण आणि कुटुंब:

यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म १२ मार्च १९१३ रोजी सातारा जिल्ह्यातील देवराष्ट्रे गावात झाला. लहान वयातच वडिलांचे निधन झाल्यामुळे त्यांचे बालपण गरिबीत गेले. आईने कष्ट करून त्यांना वाढवले. याच काळात त्यांच्यात सामाजिक जाण आणि स्वाभिमान जागृत झाला.

ठळक प्रसंग:

आईचं कष्टमय जीवन आणि शिक्षणासाठी त्यांनी केलेला संघर्ष. पायात चप्पल नसताना शाळेत जाणं आणि पुस्तकांसाठी घेतलेले कर्ज हे प्रसंग खूपच भावस्पर्शी आहेत.

2. शिक्षण आणि सामाजिक जागृती:

शिक्षणासाठी त्यांनी कराड आणि नंतर कोल्हापूर गाठलं. या काळात त्यांच्यावर स्वामी विवेकानंद, लोकमान्य टिळक आणि महात्मा गांधींचा प्रभाव पडला. त्यांनी विद्यार्थी जीवनातच स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला.

ठळक प्रसंग:

१९३० च्या सविनय कायदेभंग आंदोलनात सहभाग आणि कारावास. तुरुंगात त्यांचा झालेला आत्मविकास आणि वाचनाचं महत्त्व

3. राजकीय कारकीर्दची सुरुवात:

स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी काँग्रेसमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांची नेतृत्वशैली, वक्तृत्व आणि प्रामाणिकपणा यामुळे त्यांनी मोठ्या नेत्यांचे लक्ष वेधले. महाराष्ट्र राज्य स्थापनेच्या चळवळीत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

ठळक प्रसंग:

राज्य पुनर्रचनेनंतर १ मे १९६० रोजी ते महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री झाले, हा ऐतिहासिक क्षण त्यांच्या आत्मचरित्रात अत्यंत आत्मीयतेने मांडलेला आहे.

4. देशपातळीवरील भूमिका:

ते संरक्षणमंत्री, गृहमंत्री, अर्थमंत्री आणि शेवटी उपपंतप्रधानही झाले. चीन युद्धाच्या काळात त्यांनी घेतलेल्या निर्णयांमुळे त्यांची राष्ट्रनिष्ठा अधोरेखित होते.

ठळक प्रसंग:

१९६२ च्या चीन आक्रमणानंतर संरक्षणमंत्री म्हणून घेतलेली धडाडीची निर्णयं आणि सैनिकांसोबतचे अनुभव.

5. मूल्ये आणि विचार:

‘कृष्णाकाठ’ मध्ये त्यांनी राजकारणामधील मूल्यांची घसरण, स्वातंत्र्यानंतरची ध्येयं विसरणारी व्यवस्था आणि सामान्य जनतेच्या अपेक्षा यांचा परखडपणे उहापोह केला आहे. त्यांच्या अनुभवांमधून आजही राजकीय कार्यकर्त्यांना मार्गदर्शन मिळते.

भाषा साधी, प्रांजळ आणि सुसंगत आहे.

व्यक्तिगत अनुभव, आत्मपरीक्षण आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचे समतोल मिश्रण.

ग्रामीण संस्कृतीचा गंध आणि वास्तवाचा ठसठशीत अनुभव.

यशवंतरावांचा आत्मसंवाद वाचकाला त्यांच्या अंतरंगात डोकावण्याची संधी देतो.

‘कृष्णाकाठ’ हे आत्मचरित्र म्हणजे एका सामान्य माणसाचा असामान्य प्रवास आहे. हा केवळ आत्मवृत्तान्त नसून एक सामाजिक दस्तावेजही आहे. यशवंतराव चव्हाण यांचा साधेपणा, दूरदृष्टी आणि प्रामाणिकपणा या पुस्तकातून प्रकर्षाने जाणवतो. त्यांच्या अनुभवांमधून आजच्या पिढीला राजकीय सजगतेचे व सामाजिक जाणिवेचे मोलाचे धडे मिळतात.

त्यांच्या जीवनातील अनेक प्रसंग हे प्रेरणादायी आहेत असाच एक आई विषयी त्यांचा अनुभव

"आईच्या हातात चहा ठेवलेला कप मी आजही विसरू शकत नाही. ती दिवसभर शेतात काम करून, रात्री दिवा विझवून पडायची, पण माझं शिक्षण थांबू नये म्हणून तिनं खूप काही सहन केलं..."

हा उतारा त्यांच्या आईविषयीचा कृतज्ञ भाव व्यक्त करतो. यशवंतरावांचं शिक्षण कधी थांबू नये म्हणून त्यांनी केलेली धडपड यातून दिसते.

"१ मे १९६० — महाराष्ट्राची स्थापना झाली. त्या दिवशी मनात खूप भावना होत्या. जनतेच्या आशीर्वादाने मी या राज्याचा पहिला मुख्यमंत्री झालो, पण हे माझं नव्हे, तर संपूर्ण जनतेचं यश होतं..."

राज्य स्थापनेच्या ऐतिहासिक क्षणाचे वर्णन अत्यंत भावनिक आहे. यात त्यांच्या नेतृत्वाची नम्रता आणि जनतेप्रती कृतज्ञता दिसते.

असे कितीतरी प्रसंग त्यांच्या या आत्मचरित्रात आहे .सर्वांनी वाचवा असे हे आदर्शवत आत्मचरित्र त्यांनी त्यांच्या पत्नी आदरणीय वेणू ताई यांना समर्पित केल आहे .एकूण तीन प्रकरणात त्यांचं हे आत्मचरित्र विभागलेल आहे .हे आत्मचरित्र वाचत असताना त्यांचा काळ आपल्यासमोर उभा राहतो .कदाचित या पुस्तकाचे वर्णन करताना माझे शब्द ही अपुरे पडतील .

नितीमूल्यांची मशाल उंच वाहणारा,  

स्वतःला कधीही न उंच लेखणारा।  

सामाजिक भान ठेवून चालणारा माणूस,  

यशवंतराव — महाराष्ट्राचा अभिमान वाटणारा।।

☘️🍂☘️🍂☘️🍂☘️🍂🌾🎋🌾

          

सौ . अंजली शशिकांत गोडसे (शिर्के )

मु.पो मर्ढे ता . जि सातारा